
نیتروژن حدود ۷۸ درصد هوای اطراف ما را تشکیل میدهد، اما بیشتر گیاهان نمیتوانند آن را بهطور مستقیم از هوا جذب کنند. تثبیت زیستی نیتروژن، راهکاری موثر برای استفاده از این منبع طبیعی است. در این فرآیند، باکتریهای خاصی به نام ریزوبیوم در گرههای ریشه گیاهان لگوم مستقر میشوند و نیتروژن موجود در هوا را به ترکیبات قابل جذب برای آنها تبدیل میکنند. این روش، بخشی از نیتروژن موردنیاز گیاه را تامین میکند و در صورت مدیریت صحیح، مصرف کودهای شیمیایی را کاهش میدهد.
نقش گیاهان لگوم در تامین طبیعی نیتروژن
نخود، لوبیا، عدس، سویا، نخودفرنگی، یونجه و شبدر از مهمترین گیاهان خانواده لگوم به شمار میروند. ویژگی مهم این گیاهان، توانایی جذب نیتروژن هوا با کمک باکتریهای خاصی است که در ریشه آنها زندگی میکنند. این باکتریها در بخشهایی از ریشه به نام گرههای ریشه مستقر میشوند و نیتروژن موجود در هوا را به ترکیبات قابل استفاده برای تغذیه گیاهان تبدیل میکنند.
از این رو، لگومها یکی از محصولات مناسب برای تناوب زراعی محسوب میشوند، زیرا بقایای ریشه و ساقه آنها پس از برداشت میتواند بخشی از نیتروژن را به خاک بازگرداند. البته میزان تثبیت نیتروژن در تمام این محصولات یکسان نیست و به نوع گیاه، باکتری و شرایط خاک بستگی دارد.
همزیستی ریزوبیوم و لگوم چگونه انجام میشود؟

زمانی که ریشه گیاه در نزدیکی باکتریهای سازگار ریزوبیوم قرار میگیرد، این باکتریها از طریق تارهای کشنده وارد ریشه میشوند. پس از ورود باکتری، سلولهای ریشه شروع به تقسیم میکنند و بهتدریج گرههایی روی ریشه شکل میگیرند. این گرهها محل فعالیت باکتریها و انجام فرآیند تثبیت نیتروژن هستند.
درون این گرهها، آنزیمی به نام نیتروژناز، نیتروژن موجود در هوا (N₂) را به آمونیاک تبدیل میکند. گیاه از این نیتروژن برای ساخت ترکیبات لازم برای رشد خود، از جمله اسیدهای آمینه و پروتئینها، استفاده خواهد کرد. باکتریها نیز مواد قندی تولیدشده در فرآیند فتوسنتز را از ریشه دریافت کرده و انرژی خود را از طریق آنها تامین میکنند. این تبادل مواد، پایه و اساس همزیستی ریزوبیومها و لگومها است.
نیتروژن تثبیتشده چه تاثیری بر حاصلخیزی خاک دارد؟
لگومها بخشی از نیتروژن لازم برای رشد خود را از طریق باکتریهای ریشه تامین میکنند. مقداری از این نیتروژن در ریشه و بقایای ساقه و برگ باقی میماند. پس از برداشت محصول، این بقایا در خاک تجزیه شده و نیتروژن موجود در آنها بهتدریج آزاد میشود. در نتیجه، کشت لگومهایی همچون نخود و سویا پیش از محصولاتی مانند گندم و ذرت، میتواند بخشی از نیتروژن کشت بعدی را تامین کند و مقدار کود شیمیایی موردنیاز را کاهش دهد.
مایه تلقیح ریزوبیوم چیست و چه کاربردی در کشاورزی دارد؟
مایه تلقیح ریزوبیوم نوعی کود زیستی حاوی باکتریهای زنده ریزوبیوم است که با تقویت فرآیند تثبیت زیستی نیتروژن، به تامین طبیعی این عنصر در گیاهان لگوم کمک میکند. این محصول معمولا پیش از کاشت، به بذر لگومهایی مانند نخود، لوبیا و سویا اضافه میشود تا باکتریها از همان ابتدای رشد در کنار ریشه قرار بگیرند و فرآیند تشکیل گرههای ریشه و تثبیت نیتروژن بهتر انجام شود.
برای هر نوع لگوم باید مایه تلقیح متناسب با همان محصول انتخاب شود؛ زیرا یک نوع باکتری برای همه لگومها مناسب نیست. همچنین، کیفیت مایه تلقیح و عمر مفید باکتریهای موجود در آن به شرایط نگهداری محصول بستگی دارد.
کاهش مصرف کودهای شیمیایی با کود زیستی نیتروژن

یکی از مزایای استفاده از کودهای زیستی نیتروژن، کاهش نیاز به کودهای شیمیایی برای تامین نیتروژن است. با فعالیت باکتریهای ریزوبیوم، بخشی از نیتروژن لازم برای رشد گیاه از طریق هوای اطراف تامین میشود و این موضوع باعث کاهش مصرف کودهای شیمیایی خواهد شد. البته استفاده از کود زیستی به معنای حذف کامل کود شیمیایی نیست. مقدار نیتروژنی که از طریق باکتریها تامین میشود، در همه شرایط یکسان نیست و اندازه آن به نوع خاک، میزان نیتروژن موجود در آن و کیفیت مایه تلقیح بستگی دارد.
گاهی برای دستیابی به نتیجه بهتر، میتوان بر اساس نیاز گیاه در مراحل مختلف رشد، مقداری نیتروژن مایع به عمق خاک تزریق کرد. انجام این کار باعث نرم شدن خاک، بهبود ریشهدوانی و افزایش حجم محصول میشود.
عوامل موثر بر میزان تثبیت زیستی نیتروژن
فعالیت باکتریهای ریزوبیوم به شرایط محیطی و وضعیت خاک وابسته است. مهمترین عوامل تاثیرگذار بر فرآیند تثبیت زیستی نیتروژن عبارتاند از:
- اسیدیته خاک: خاکهای بیش از حد اسیدی برای فعالیت بسیاری از باکتریهای ریزوبیوم مناسب نیستند و زنده ماندن باکتریها و تشکیل گرههای ریشه با مشکل روبهرو میشود.
- رطوبت و دمای خاک: خشکی شدید، گرمای زیاد و حتی خیس ماندن بیش از حد خاک، فعالیت باکتریها را مختل میکند.
- عناصر غذایی: فسفر و مولیبدن دو عنصر حیاتی برای تثبیت نیتروژن هستند. کمبود فسفر، فعالیت باکتریها را کاهش میدهد و کمبود مولیبدن نیز مانع فعالیت طبیعی آنزیم نیتروژناز میشود.
- مقدار نیتروژن موجود در خاک: اگر نیتروژن قابل جذب در خاک زیاد باشد، تشکیل گرههای ریشه و تثبیت نیتروژن کاهش پیدا میکند.
وجود اکسیژن کافی در خاک نیز برای تنفس ریشه و فعالیت طبیعی باکتریها ضروری است. بسیاری از کشاورزان با خرید اکسیژن مایع و افزودن مقادیر مناسب آن به خاک یا استفاده از کود مایع اکسیژن، به جذب بهتر نیتروژن توسط گیاه و تولید ریشههای جانبی کمک میکنند.
پرستلی؛ همراهی مطمئن در مسیر توسعه کشاورزی پایدار
یکی از نکات قابل توجه درباره تثبیت زیستی نیتروژن، تاثیر آن بر کشت محصولات بعدی است. زمانی که بقایای گیاهان لگوم در خاک باقی میمانند، مواد آلی آنها بهتدریج تجزیه میشود و بخشی از نیتروژن را در اختیار کشت بعدی قرار میدهند. این ویژگی، کشت لگومها را به گزینهای عالی در برنامهریزی تناوب زراعی تبدیل کرده است.
مجموعه پرستلی با تامین نیتروژن و اکسیژن مایع موردنیاز کشاورزان به بهبود کیفیت خاک و کاهش نیاز به مصرف کودهای شیمیایی کمک میکند. جهت کسب اطلاعات بیشتر با ما در ارتباط باشید.